การออกแบบวิจัยเชิงคุณภาพ

เมื่อวันอาทิตย์ที่ 16 สิงหาคม 2558 ได้มีโอกาสไปฟังบรรยายของ รศ.ดร. องอาจ นัยพัฒน์ จากคณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ  เป็นการอบรมภาคค่ำ Twilight Program ในงาน Thailand Research Expo 2015 ของ วช. ที่โรงแรมเซ็นทาราแกรนด์ หัวข้อเรื่อง “การออกแบบวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research Designs)” ได้เกร็ดความรู้ดีๆ มาเล่าสู่กันฟังค่ะ

การบรรยายครั้งนี้ เน้น 3 ประเด็นหลัก คือ 1) มโนทัศน์พื้นฐาน 2) แนวคิดและหลักการทั่วไป และ 3) วิธีดำเนินการวิจัย

มโนทัศน์พื้นฐาน เป็นจุดเริ่มต้นสำคัญก่อนการออกแบบการวิจัย คำถามหลัก 2 ข้อ ที่เราจำเป็นต้องตอบให้ได้ ก่อนจะเขียนข้อเสนอโครงการวิจัย (research proposal) คือ

  1. เราจะใช้วิธีการวิจัยอะไร
  2. เราจะตัดสินใจเลือก และใช้วิธีการวิจัยนั้นอย่างไร

คำตอบขึ้นอยู่กับ ฐานคติ (assumptions) โลกทัศน์ (worldview) มุมมอง (perspectives) ชุดความคิดหรือกระบวนทัศน์ (paradigms) ในเชิงปรัชญาของผู้วิจัย นั่นคือ ต้องตอบให้ได้ว่า

  1. วิธีการ (methods) อะไรที่จะนำมาใช้ในการทำวิจัย
  2. วิธีวิทยา (methodology) อะไร ที่ให้แนวทางในการตัดสินใจเลือก และใช้วิธีการวิจัยนั้น
  3. ทัศนมิติ/แนวคิดเชิงทฤษฎี (theoretical perspective) แนวคืดหรือมุมมองอะไร ที่รองรับวิธีวิทยาดังกล่าว
  4. ภววิทยา (ontology) และญาณวิทยา (epistemology) อะไรที่เป็นฐานคิดเกี่ยวกับความรู้และความจริง  เพื่อช่วยให้เข้าใจในทัศนมิติเชิงทฤษฎีนั้น

แนวคิดและหลักการทั่วไปของการออกแบบงานวิจัย

การออกแบบที่ดี จะช่วยให้เราเขียนข้อเสนอโครงการวิจัย (proposal) ได้ดีขึ้น Stake (2010) ให้คำนึงถึงองค์ประกอบสำคัญ 3 ประการ คือ

  1. คำถาม
  2. วิธีการ
  3. สถานที่ (การเลือกตัวอย่าง สถานที่และผู้เข้าร่วมในการวิจัย)

ส่วน Maxwell (2005) ให้คำนึงถึงองค์ประกอบ 5 ประการ ซึ่งมีความเชื่อมโยงกัน คือ

  1. เป้าหมาย (goal)
  2. กรอบแนวคิด (conceptual framework)
  3. คำถามวิจัย (research questions)
  4. วิธีการวิจัย (methods)
  5. ความถูกต้องเชื่อถือได้ (validity)

การทบทวนวรรณกรรม จะต้องกระทำอย่างระมัดระวัง และใช้ในลักษณะอุปนัย (inductive) เพื่อไม่ให้มีอิทธิพลครอบงำต่อการแสวงหาคำตอบ โดยเฉพาะสำหรับการวิจัยที่เน้นสร้างทฤษฎี (grounded theory)

วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพเป็นแนวคิดแบบอุปนัยนิยม (inductive) ดังนั้น จึงอาจไม่จำเป็นต้องตั้งสมมุติฐานเพื่อพิสูจน์ เหมือนงานวิจัยแบบนิรนัยนิยม (deductive) แต่จะเขียนเป็นข้อเสนอเชิงสันนิษฐาน (propositions) เพื่ออธิบายมโนทัศน์ (concepts) ต่างๆ ที่เชื่อมสัมพันธ์กัน และในที่สุดอาจสรุปเป็นทฤษฎีฐานรากได้

วิธีดำเนินการวิจัย

  1. กำหนดเป้าหมาย (กว้างๆ) หรือจุดมุ่งหมาย (วัตถุประสงค์) การวิจัย มุ่งทำความเข้าใจปรากฏการณ์ เหตุการณ์ พฤติกรรมหรือการกระทำ รวมทั้งเหตุผลที่อยู่เบื้องหลังของการกระทำนั้นๆ
  2. กรอบแนวคิด / ทฤษฎีการวิจัย เป็นแบบเน้นกระบวนการ สร้างขึ้นแบบค่อยเป็นค่อยไปในระหว่างดำเนินการวิจัย จนเสร็จสมบูรณ์ สื่อความหมายออกมาด้วยแผนที่แนวคิดกระบวนการ (process map)
  3. กำหนดประเด็นคำถาม (research questions) เป็นคำถามหลัก 1-2 คำถาม แล้วตามด้วย คำถามย่อย 5-7 คำถาม เป็นการช่วยแยกแยะแนวคิดหลักของปัญหาการวิจัย (research problem) ให้กลายเป็นประเด็นคำถามย่อย ที่น่าสนใจจะค้นหาคำตอบ เน้นคำถามที่ต้องการคำตอบว่า what is, what happened, how, และ why สามารถกำหนดปัญหาได้เรื่อยๆ เพราะอาจผุดขึ้นระหว่างการเก็บรวบรวมข้อมูลภาคสนาม หรืองานวิจัยใกล้จะสิ้นสุด มักนิยมเขียน “จุดมุ่งหมายการวิจัย“และ “ประเด็นคำถามการวิจัย” (คำถามหลัก/คำถามย่อย) ไว้ด้วยกัน
  4. กำหนดแบบการวิจัย หรือวิธีการวิจัยตามแนวทางเชิงคุณภาพ ได้แก่ การศึกษาเรื่องเล่าหรือชีวประวัติ (Narrative/Biography) การศึกษาปรากฎการณ์วิทยา (Phenomenology) การศึกษาชาติพันธุ์วรรณนา (Ethnography) การศึกษาทฤษฎีฐานราก (Grounded theory) การศึกษาเฉพาะกรณี (Case study) หรือพหุกรณีศึกษา (Multiple case study) เครื่องมือหรือวิธีการที่ใช้รวบรวมข้อมูล ได้แก่ การสังเกตการณ์ การสัมภาษณ์ การศึกษาเอกสารบันทึกและร่อยรอยหลักฐาน กระบวนการรวบรวมวิเคราะห์ตรวจสอบข้อมูล เกี่ยวพันเป็นแบบวัฏจักรต่อเนื่อง และควรเกิดขึ้นเป็นระยะในสนามการวิจัย
  5. การประเมินความถูกต้องเชื่อถือได้ของผลการวิจัย ควรตั้งอยู่บนฐานคติความเชื่อตามกระบวนทัศน์แบบตีความ/สรรค์สร้างนิยม (constructivism) โดยประเมินจากความถูกต้องเชื่อถือได้ (trustworthiness) เป็นหลัก

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s