แนวคิดและหลักการของการวิจัยเชิงคุณภาพ

วันที่ 17 สิงหาคม 2558 เป็นวันที่ 2 ของการเข้าฟังบรรยาย Twilight Program (ภาคค่ำ 18:00-20:00 น.) ในชุดการวิจัยเชิงคุณภาพ ที่ทาง วช. จัดขึ้นที่โรงแรมเซ็นทาราแกรนด์ Central World

วันนี้ คนฟังแน่นขนัดเต็มห้องบรรยาย เพราะวิทยากรคือ รศ.ดร. โยธิน แสวงดี จากสถาบันประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล ที่บรรยายได้สนุกสนานเฮฮาและบันเทิงมาก แต่แฝงไว้ซึ่งแก่นแท้ของความรู้เรื่องการวิจัยเชิงคุณภาพ

มีคำ 2-3 คำ เกี่ยวกับระบบคิดของการวิจัยในเชิงปรัชญา ซึ่งวิทยากรทุกท่านที่มาบรรยายเรื่อง วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ จะเน้นย้ำให้เราทำความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง ได้แก่ คำว่า

  • Ontology (ภววิทยา – ความจริงคืออะไร?)
  • Epistemology (ญาณวิทยา – รู้ได้อย่างไร)
  • Methodology (วิธีวิทยา)
  • Paradigm (กระบวนทัศน์)
  • Holistic (ความเข้าใจแบบเป็นองค์รวม)

รศ.ดร. โยธิน แสวงดี ได้ให้หลักแนวคิดที่สำคัญเอาไว้ว่า หัวใจสำคัญของการวิจัยเชิงคุณภาพ คือ

  1. นักวิจัยเชิงคุณภาพ ต้องเป็นคนที่เชื่อในหลักการ “ปรากฏการณ์วิทยา” (Phenomenology) ต้องเข้าใจปรัชญาของปรากฏการณ์วิทยาอย่างถ่องแท้ ปรากฏการณ์ หมายถึง “เรื่อง” หรือการปรากฏตัวของเหตุการณ์ต่างๆ ซึ่งทำให้มีประเด็นที่น่าสนใจจะศึกษา
  2. ใช้หลักในการค้นหาความรู้ความจริง จากแหล่งรากเง้าของข้อมูล (Grounded Theory Approach)
  3. รู้ลึก รู้จริง เป็นนักวิจัยตลอดเวลา ต้องสืบค้นอย่างจริงจังและพิสูจน์โดยละเอียด ต้องเก็บข้อมูลเอง วิเคราะห์เอง ทำเองเพื่อให้เกิดความเข้าใจทุกส่วนของประเด็นที่จะศึกษา แบบเป็นองค์รวม (Holistic) 360 องศา ทุกมิติอย่างถ่องแท้
  4. ต้องคำนึงถึงจริยธรรมการวิจัยในทุกมิติ มีความซื่อสัตย์และเก็บความลับได้ดี
  5. ข้อมูลของการวิจัย เป็นข้อมูลเนื้อหา (Content Data) เป็นข้อมูลที่มีความน่าเชื่อถือว่าถูกต้องตามปรากฏการณ์ ต้องยึดถือคุณภาพของข้อมูลเป็นสำคัญ เป็นความรู้และความจริง-ไม่ใช่ความเห็น ไม่ยึดติดแหล่งข้อมูลใดมากเกินไป ต้องตรวจสอบสามเส้า (Triangular Check) ไขว้ข้อมูลจากหลายแหล่ง หลายวิธี และหลายกลุ่มผู้รู้อยู่เสมอ เพื่อความมั่นใจว่าข้อมูลที่ได้นั้นถูกต้อง
  6. การวิเคราะห์เนื้อหา เน้นการใช้หลักการรังสรรค์วิทยา (Constructionism) ในการตีความหมายปรากฏการณ์ ขึ้นมาเป็นข้อค้นพบ และอภิปรายผล

พื้นฐานทางปรัชญาของการวิจัย

  • ปฏิฐานนิยม (Positivism) หมายถึง ข้อเท็จจริงทางสังคมเป็นไปตามกฎธรรมชาติ ซึ่งเป็นสิ่งสากล
  • ปรากฏการณ์นิยม (Phenomenology) หมายถึง สังคมมนุษย์นั้น มีลักษณะเคลื่อนไหว (dynamic) อยู่ตลอดเวลา

วิธีการค้นหาความจริง

  • Deductive Approach (วิธีอนุมาน) เริ่มจากการตั้งสมมุติฐาน หรือทฤษฎี แล้วพิสูจน์
  • Inductive Approach (วิธีอุปมาน) เริ่มจากข้อมูล ข้อเท็จจริง หรือเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น แล้วค้นหาความจริงเพื่อพิสูจน์
    • Grounded Theory Approach การสร้างทฤษฎีจากข้อมูลพื้นฐาน

ประเด็นอื่นๆ ที่สำคัญ และควรจดจำ

  • ข้อมูลปรากฏการณ์ต่างๆ ที่นักวิจัยเชิงคุณภาพรวบรวมมาได้ด้วยวิธีต่างๆ  เช่น การจดบันทึก ขีด เขียน วาด ถ่ายภาพ บันทึกเสียง ฯลฯ เมื่อนำมาวิเคราะห์พรรณนานั้น จะต้องไม่ตีความเกินจริง (Over Statement) และอย่า “แปลงสาร
  • การรวบรวมข้อมูลโดยการสนทนากลุ่มแบบเจาะจง (Focus Group Discussion) ต้องคัดเลือกผู้รู้ที่จะมาให้ข้อมูลจำนวนหนึ่ง โดยใช้หลักปรากฏการณ์วิทยา คือ ผู้รู้มีลักษณะที่ปรากฏตรงตามวัตถุประสงค์ แต่ต้องระวังอย่าให้มีผู้รู้บางรายมีคุณลักษณะที่จะ “ข่มทางปัญญา” ผู้อื่นภายในกลุ่ม จนทำให้ไม่กล้าแสดงความคิดเห็น
  • การสุ่มตัวอย่างจากจำนวนประชากร ไม่ใช่เรื่องสำคัญสำหรับการวิจัยเชิงคุณภาพ เพราะการคัดเลือกผู้รู้ที่จะมาให้ข้อมูลจะใช้หลักปรากฎการณ์วิทยา เพื่อคัดเลือกตัวแทนแบบสามัญการ (Generalization) หรือสามัญอาการที่พบได้ในกลุ่มคนทั่วไปที่มีลักษณะเหมือนๆ กัน
  • การรวบรวมข้อมูลโดยการสัมภาษณ์เดี่ยวแบบเจาะลึก (In-Depth Interview) ควรสัมภาษณ์ตามลำพังสองต่อสอง อย่าให้มีญาติพี่น้องหรือคนใกล้ชิดมาร่วมฟังการสัมภาษณ์ด้วย เพราะจะทำให้ไม่ได้รับข้อมูลในเชิงลึก
  • ประเด็นจริยธรรมการวิจัย ต้องคำนึงถึงให้มากที่สุด ต้องระวังอย่าทำให้ผู้ถูกสัมภาษณ์เกิดความเสียหาย ความลับรั่วไหล หรือแม้แต่เกิดความไม่สบายใจในภายหลัง

หมายเหตุ : การบรรยายวันนี้ น่าเสียดายที่ฟังได้ไม่จบ เนื่องจากเกิดเหตุมีผู้วางระเบิดแสวงเครื่องขนาด 3 กิโลกรัม ที่ศาลพระพรหม สี่แยกราชประสงค์ เกิดระเบิดรุนแรงจนมีผู้เสียชีวิตและได้รับบาดเจ็บจำนวนมาก — เลยรีบกลับบ้านค่ะ

อ้อ .. หากต้องการอ่านบันทึกอื่นๆ ภายในบล็อกนี้ ที่เกี่ยวกับการวิจัยเชิงคุณภาพ ขอเชิญคลิกที่นี่ค่ะ

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s